Akademia Zamojska została otwarta w 1594 r. z inicjatywy Jana Zamoyskiego (1542-1605). Uroczysta inauguracja odbyła się 5 marca 1595 r. Na ówczesną Akademię zaadaptował fundator najokazalszy obiekt wzniesionych ok. 1593 roku stajni, stąd wymieniona w źródłach nazwa „Hippeum”. Według najstarszego znanego planu Zamościa, tzw. planu Brauna, opublikowanego w 1618 r., Akademię zlokalizowano w zachodniej pierzei Rynku Solnego („Forum Salarium”) – od strony południowej dzisiejszej ulicy Pereca. Według tego planu był to piętrowy budynek murowany w kształcie litery „L” z dominującą od strony południowej wieżą. Wielki pożar z 1633 roku strawił jednak kanclerskie „Hippeum” – siedzibę Akademii oraz znaczną część miasta. Obecny czworoboczny gmach z wewnętrznym dziedzińcem powstał w stylu wczesnobarokowym w latach 1639-1648 z fundacji Tomasza Zamoyskiego (1594-1638), najprawdopodobniej według projektu Jana Jaroszewicza i Andrea dell’Aqua. Wzorowany był na budynkach ówczesnych kolegiów jezuickich. Pierwotnie mieścił sale wykładowe, stancje, mieszkania profesorskie, bibliotekę i drukarnię. Zasadnicza przebudowa gmachu Akademii już w XVIII wieku była wyrazem reformy uczelni przeprowadzonej z inicjatywy ordynata Tomasza Antoniego Zamoyskiego, zainicjował przebudowę architektoniczną, którą w latach 1752–1765 zrealizowali kolejni Ordynaci Jan Jakub Zamoyski i Klemens Zamoyski. Akademię przebudowano w stylu późnego baroku i rokoka według projektu Jana Andrzeja Bema i prawdopodobnie Jerzego de Kawe. Czteroskrzydłowy układ gmachu uzyskał pełną regularność. Przebudowa ta odcisnęła głębszy ślad na narożnej, południowo-wschodniej części gmachu, która była węższa od pozostałych skrzydeł budowli. Usunięto attyki i zbudowano dach mansardowy. Elewacje uzyskały ciepłą jasnożółtą kolorystykę z czerwonymi lizenami i płycinami, między i podokiennymi.
Prace rewaloryzacyjne i konserwatorskie przeprowadzone współcześnie odsłoniły w pomieszczeniach parteru, pełniących niegdyś funkcję kaplicy akademickiej elementy polichromii, z tzw. różnymi historiami kościelnymi. Autorem tych prac był prawdopodobnie Jan Kanty Siarczyński (1731-1762) między 1752 a 1767 rokiem. W 1784 r. Akademia uległa likwidacji i została zastąpiona Liceum Królewskim. Po 1811 budynek przebudowano i zajęło je wojsko, które stacjonowało tam do likwidacji twierdzy w 1866 r. Adaptacji budynku na koszary dokonano według projektu gen. Jean’a Mallet-Malletskiego ok. 1825 r., zniknął wysoki mansardowy dach, skuto dekorację architektoniczną, zniszczono ozdobne portale oraz zamurowano arkady w dziedzińcu. W tej formie budynek przetrwał do naszych czasów. Od 2 połowy XIX w. do początków XXI wieku przeznaczony był na cele szkolne. Po II wojnie światowej przeprowadzono latach 1958, 1978, 1984, 1999-2000 wielokrotne remonty. W latach 40.XX w. przebudowano portal od strony ul. Akademickiej według projektu inż. arch. Adama Klimka. W ramach kompleksowej rewitalizacji i renowacji historycznego obiektu Akademii Zamojskiej w latach 2019-2024 przywrócono budynkowi późnobarokowy wgląd. Obecnie mieszczą się tutaj I Liceum Ogólnokształcące im. Jana Zamoyskiego i Zamojska Akademia Kultury.
Oprac. dr Jacek Feduszka, Muzeum Zamojskie w Zamościu
O historii budynku dowiesz się więcej, zwiedzając ekspozycję muzealną „Dzieje Akademii Zamojskiej i drukarni akademickiej” usytuowaną na parterze. Szczegółowe informacje dotyczące funkcjonowania ekspozycji oraz zasad zwiedzania dostępne są na stronie Muzeum Zamojskiego pod linkiem: www.muzeum-zamojskie.pl/akademia-zamojska
____________________________________________________________________________________________________
The Zamość Academy was founded in 1594 by Jan Zamoyski (1542–1605). The ceremonial inauguration took place on March 5, 1595. For the Academy, the founder adapted the most impressive building of the stables erected around 1593, hence the name “Hippeum” found in sources.
According to the oldest known plan of Zamość – the so-called Braun plan, published in 1618 – the Academy was located on the western side of the Salt Market Square (Forum Salarium), south of today’s Perec Street. The plan shows a two-story brick building in the shape of an “L,” with a dominant tower on the southern side.
The great fire of 1633 destroyed the chancellor’s “Hippeum” – the Academy’s seat – along with much of the city. The current quadrangular building with an inner courtyard was erected in the early Baroque style between 1639–1648, funded by Tomasz Zamoyski (1594–1638), most likely designed by Jan Jaroszewicz and Andrea dell’Aqua. Modeled on Jesuit colleges of the time, it originally housed lecture halls, dormitories, professors’ apartments, a library, and a printing house.
🏗 Architectural transformations
- In the 18th century, reforms initiated by Tomasz Antoni Zamoyski led to a major reconstruction (1752–1765) carried out by Jan Jakub Zamoyski and Klemens Zamoyski. The Academy was rebuilt in the late Baroque and Rococo style, designed by Jan Andrzej Bem and probably Jerzy de Kawe.
- The four-wing layout gained full symmetry. Attics were removed, a mansard roof was added, and façades were painted in warm light yellow with red pilasters and panels.
- Conservation works revealed polychrome decorations in the former chapel, likely painted by Jan Kanty Siarczyński (1731–1762).
📜 Later history
- In 1784, the Academy was dissolved and replaced by the Royal Lyceum.
- After 1811, the building was converted into military barracks (project by Gen. Jean Mallet-Malletski, c. 1825). The mansard roof was removed, architectural decoration stripped, portals destroyed, and courtyard arcades bricked up.
- From the late 19th century to the early 21st century, the building served educational purposes.
- After WWII, several renovations were carried out (1958, 1978, 1984, 1999–2000). In the 1940s, the portal on Akademicka Street was rebuilt by architect Adam Klimek.
- A comprehensive revitalization (2019–2024) restored the building’s late Baroque appearance.
Today, the building houses the Jan Zamoyski First High School and the Zamość Academy of Culture.
📖 Prepared by Dr. Jacek Feduszka, Zamość Museum
ℹ️ Learn more about the building’s history by visiting the museum exhibition “The History of the Zamość Academy and its Printing House” located on the ground floor. Details on visiting rules and opening hours are available at: www.muzeum-zamojskie.pl/akademia-zamojska